Dame i
gospodo,
Emitovanje novca na teritoriji današnje Crne Gore
seže u daleku prošlost ali je za crnogorsku
dinastiju Petrovića, kao utemeljivače današnje
crnogorske državnosti, prirodno i vezano izdavanje
crnogorskog državnog novca.
Umni
državnik i vizionar vladika Petar II Petrović Njegoš
nažalost nije uspio, da zbog prerane smrti, dovede
do kraja svoj projekat sa poznatim bankarom toga
doba Rotšildom o izdavanju prvog crnogorskog novca
Peruna.
Ono što
nije uspio Vladika Rade, ni njegov naslednik Danilo,
ostvario je u narednom vijeku Knjaz, kasnije Kralj
Nikola.
Kao što
je mudro državnički vodio malu i siromašnu Crnu Goru
na prostoru gdje su se vjekovima sudarale
civilizacije, a i velike sile toga doba, tako je 30
godina nakon međunarodnog priznanja na Berlinskom
kongresu uspio da zaokruži državni suverenitet Crne
Gore izdavanjem prvog crnogorskog državnog novca
Perpera.
Izgleda
da je ova istorijska odluka, prema Memoarima
vojvode Gavra Vukovića, ministra inostranih djela
Knjaževine Crne Gore i spisima Miloja Jovanovića,
načelnika u Ministarstvu finansija i građevina
donijeta na vijećanju kod knjaza Nikole nakon
posjete Nika Matanovića, ministra finansija Crne
Gore, Beču.
Naime,
tada su se okupile mnoge ugledne ličnosti iz
crnogorskog javnog života: Lazar Tomanović, Marko
Đukanović, Filip Jergović, Jovan Popović, Slavko
Ramadanović i na bazi sučeljavanja različitih
mišljenja i izrečenih sugestija, donijeta je odluka
o imenu i načinu izdavanja crnogorskog novca.
Uvođenju
sopstvene valute prethodile su, nakon međunarodnog
priznanja, opsežne reforme institucionalne strukture
tj. aparata vlasti i državne uprave, krunisane
donošenjem modernog Ustava 1905. godine, a usmjerene
dostizanju evropskih standarda toga doba.
Tadašnje
ekonomske reforme započete su reprogramiranjem u
međuvremenu nastalih javnih dugova i sređivanjem
državnih finansija kroz uspostavljanje savremenog
budžetskog sistema, donošenjem Zakona o Budžetu
1901.g. i uspostavljanjem parlamentarne kontrole
državnih finansija 1906. godine.
Nakon toga najprije ukazom, a kasnije zakonom, postepeno je u monetarni sistem uveden najprije sitni, zatim srebrni, pa zlatni i na kraju papirni novac. Sklapanjem monetarne konvencije sa Austro-Ugarskom Perper je izjednačen sa Krunom i na teritoriji Austro-Ugarske tretiran kao ravnopravna novčana jedinica.
Uslijedilo je osnivanje više štedionica i banaka
(Nikšićka, Podgorička, Crnogorska, Hipotekarna,
Narodna privilegovana banka Crne Gore) i priliv
investicionog kapitala, naročito austrijskog i
italijanskog.
Na
žalost, utapanjem države Crne Gore u Srbiju
crnogorski Perper, uprkos istoj realnoj podlozi,
utopio se u srbijanski Dinar po administrativno
prepolovljenoj vrijednosti. Jedna od najrjeđih i
najljepših kovanica pretapana je u zlato jer je,
zbog diskriminatorskog kursa prema srbijanskom
Dinaru, ono više vrijedjelo.
Kada
sada, sa ove istorijske distance i na osnovu
dešavanja u poslednjih 5 do 10 godina, sagledamo što
se sa našom državom i ekonomijom dešavalo krajem 19.
i početkom 20. vijeka izgleda da Markesovski poslije
»sto godina samoće« prolazimo kroz sve one procese
koje smo već jednom prošli. Istina sada u mnogo
kraćem periodu i ne možda istim redosledom.
Da li smo
kao narod, zbog nedovoljnog istorijskog pamćenja
osuđeni da ponavljamo neka događanja iz prošlosti?
U svakom
slučaju iz sudbine Perpera, ekonomske i crnogorske
istorije uopšte, možemo izvući dvije poruke:
- prvo,
da bi prvi crnogorski državni novac mogao biti i
poslednji i da se nećemo odreći evropskog novca koji
smo, dostojno mudrosti Petrovića, najprije uvođenjem
njemačke marke, a zatim Eura, prihvatili;
- drugo,
da ćemo izvući istorijsku pouku iz činjenice da su
Crna Gora i Crnogorci doživljavali društveni i
ekonomski prosperitet samo onda kada su neposredno
odlučivali i sami kreirali svoju sudbinu.
Zetski
dom, Cetinje
05. 05.
2006. godine